تکایه‌ له‌ڕێگار ئیمایڵی salmsadq@gmail.com بابه‌ت و سه‌رنجه‌کانتان بنێرن

amrhewraman@yahoo.com


 

ره‌چه‌ڵه‌ك ناسیی شێعری هاوچه‌رخی هۆرامی، عادڵ محه‌مه‌دپوور PDF Print E-mail
عادڵ محه‌مه‌د پوور
Friday, 06 April 2012 17:11

 

له‌ ده‌سپێكه‌وه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ[1]

«خه‌ساره‌كان، تایبه‌تمه‌ندَییه‌كان و.. . »

عادڵ محه‌مه‌دپوور

ئاماژه‌:

میژووی شێعری هۆرامی هه‌ر له‌ ده‌سپێكه‌وه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ له‌ حه‌وت قۆناغدا تێپه‌ڕیوه‌:

1- قۆناغی «سه‌رهه‌ڵدانی شێعری هۆرامی، خاستگاه‌ شعر هورامی»، (ده‌هه‌كانی سه‌ده‌ی هه‌وه‌ڵی ك. م) . «هورمزگان» و «ماریفه‌توو پیرشالیاری، ماریفه‌تی پیرشالیار».

2- «یارسان، نموودی شێعری ئایینی»، (نیوه‌ی دوه‌می سه‌ده‌ی دوه‌م تا سه‌ده‌ی یازدهم ك. م) .

3- بێسارانی، «بزاڤ و داهێنان، خلاقیت و افرینش) »، (سه‌ده‌ی 12-11 ك. م) .

4- ێه‌یدی هورامی، «به‌رده‌وامی و فره‌ ده‌نگی، تداوم و تنوع»، (سه‌ده‌ی 13-12 ك. م) .

5- مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی، «هارمۆنیای فۆڕم و ناوه‌ڕۆك، تلفیق فرم و محتوا» (سه‌ده‌ی 14-13 ك. م) ..

6- پاش مه‌وله‌وی (سه‌ده‌ی 14 و دوایی) و به‌رده‌وامی شێوه‌ی باوی بڕگه‌.

7- سه‌ره‌تای ده‌سپێكی نوێخوازی شێعری هۆرامی.

له‌م وتاره‌دا باس له‌ سه‌ر دوایین قۆناغ، چۆنییه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی شێعری هاوچه‌رخی هۆرامی ده‌كرێ.

هه‌ڵوێسته‌ و تێڕوانینێك:

نامهه‌‌وێ له‌م وتاره‌دا به‌ ورووژاندنی بابه‌تگه‌لی بێ ئامانج و لاوه‌كی، نووسراوه‌كه‌ قه‌به‌ بكه‌م، بۆیه‌ پاش ده‌رخستنی هه‌ندێ خاڵی بنه‌مایی- كه‌ له‌ ناواخنی ئه‌م ره‌وته‌دا به‌دی ده‌كرێن- راسته‌و خۆ ده‌ڕۆمه‌ سه‌ر جه‌غزی باسه‌كه‌.

شێعری ئه‌وسای هۆرامی، هه‌م له‌ «ته‌شك و هه‌م له‌ ناوه‌ڕۆك»دا له‌ ده‌سپێكه‌وه‌ تا چوار ده‌هه‌ له‌مه‌وپێش نه‌گۆڕ مابوویه‌وه‌. بۆ؟ شێعری بڕگه‌یی له‌ ئاستی خۆیدا خاوه‌‌ن چه‌پكێ «خسڵه‌تی تایبه‌ت» و «حاڵوو هه‌وا»ی تازه‌ هه‌بوه‌ كه‌ هه‌ست به‌ گۆڕانكاریی نه‌كرێت. به‌ رای نووسه‌ر ئه‌م دیارده‌ له‌ پێكهاته‌ی شێعری بڕگه‌دا پارادۆكس (دژبه‌ر) ده‌نوێنێ. ئه‌گه‌ر له‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ شێوه‌كانیتری شێعری كوردی تماشایان بكه‌ین ئه‌وا خه‌سڵه‌تێكی جیاوازن و هه‌ر كام ده‌توانن«بایه‌خ و جه‌وهه‌ر» بن بۆ ئه‌م شێعره‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وه‌ك هۆكاری «وه‌ستاندن و په‌كخستن»ی پڕۆسه‌ی گۆڕانكاری سه‌یریان بكه‌ین ئه‌وا «خه‌سار» دێنه‌ به‌رچاو.

ئه‌و هۆكارانه‌ كه‌ تا چه‌ند ده‌هه‌ له‌مه‌و پێش بوونه‌ له‌مپه‌ر و یان به‌ربه‌ست له‌ گۆڕانكاریی شێعری هۆرامی له‌م چه‌ند «گوزاره‌»دا خۆیان ده‌بیننه‌وه‌:

الف) هه‌ندێ خاڵی «جوانیناسی» له‌ ناواخن شێعر و زوانی هۆرامیدا به‌دی ده‌كرێ، كه‌ له‌ به‌ دوا خستنی رێفۆرمخوازیی ئه‌م پڕۆسه‌ كاریگه‌ری هه‌بوه‌. به‌ په‌یلوای نووسه‌ر«كركه‌ ده‌نگ یان زڕه‌ده‌نگ»[2] ئه‌و ئامیانه‌ بوه‌ كه‌ زاڵێتی «هێژمونی» خۆی له‌ پڕۆسه‌ی ده‌نگ‌سازیدا نواندوه‌ و بۆته‌ یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ جیاوازه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی زوان و شێعری هۆرامی. بۆیه‌ له‌و مه‌ودا زه‌مه‌نی دوور و درێژه‌دا شێعرمان نه‌كه‌وته‌ ژێر لێشاوه‌ی عه‌روزی عه‌ره‌بی و دواتریش هه‌ست به‌ (گۆڕانكاری) نه‌كرێتن. نووسه‌ر پێشتر له‌ نووسراوه‌كانیدا به‌ ته‌سه‌ل له‌ باره‌ی چه‌شنی ئه‌فڕاندێتی ئه‌م توخمه‌ زوانیه‌ له‌ ناواخنی شێعردا، باسی كردوه‌ و لێره‌دا دووباره‌ ناكرێنه‌وه‌[3].

لێره‌دا با ئه‌وه‌ روون بكه‌مه‌وه‌ كه‌ تێزی «حاڵ و هه‌وای تازه‌»، مه‌دلوول و مه‌به‌ستی تایبه‌ت ده‌گرێته‌ خۆ. حاڵ و هه‌وای تازه‌ ته‌نیا له‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ شێعری شێوه‌كانیتری كوردیدا دێته‌ نواندن كه‌ زۆرتر له‌ ژێر كاریگه‌ری جه‌وهه‌ری جوانخاسی عه‌ڕه‌بیدا بووگن تا هه‌ڵگری جه‌وهه‌ری خۆماڵی، نه‌ «گونجاندن و به‌راوردكاری» له‌ گه‌ڵ چه‌مكه‌ تێئۆریكیه‌كانی شێعری ئه‌مڕۆدا.

ب) فۆڕمی «مه‌سنه‌وی» هه‌ر له‌ مێژه‌ به‌شێكی ئه‌وه‌نه‌بڕاو بوه‌ له‌ ته‌شكی (ساختار) شێعری هۆرامی. ئه‌م ماده‌ شێعرییه‌ دۆخێكی تایبه‌تی بۆ شێعر هۆرامی ره‌خساندوه‌ كه‌ زۆر جیاوازه‌ له‌ شێعری كلاسیكیتر. بۆ وێنه‌«به‌یت، دێڕ» له‌ مێحوه‌ری ئاسۆیی (افقی) «قه‌سیده‌»و «غه‌زه‌ڵ»و فارسی سۆرانیدا مانای سه‌ر به‌ خۆی هه‌یه‌، كه‌چی له‌ مه‌سنه‌وی هۆرامیدا ئه‌م توخمه‌ كاربردی خۆی له‌ ده‌س ئه‌دا. واته‌ به‌یته‌كان له‌ تۆڕی سه‌رتاره‌خواری (ئه‌ستوونی، عمودی) دا، فره‌ مانایی و فره‌ په‌یامی درووست ده‌كه‌ن و له‌ ئاستی خۆیدا ره‌هاتر، ئازادتر و له‌ هه‌مان كاتدا یه‌كانگیرتر دێته‌ به‌رچاو له‌ دابه‌زاندنی زمانی شێعردا. ئه‌م توخمه‌ له‌ عورفی تێئۆری شێعردا«هارمۆنی» پێده‌گوترێ. هارمۆنی له‌ شێعری مۆدێڕنیدا ئیهتێمامێكی ئه‌وتۆی پێدراوه‌ و یه‌كێكه‌ له‌ خاڵه‌ به‌ هێزه‌كانی پێكهاته‌ی شێعری هاوچه‌رخ. داكۆكی من له‌ سه‌ر «مه‌سنه‌وی هۆرامی» له‌ سه‌ر هه‌مان تۆخمه‌ كه‌ هۆكاری به‌دیهێنانی «ریتم»ه‌ له‌ پێكهاته‌ی هۆنه‌دا، نه‌ رواڵه‌تی نه‌ریتی و كۆنی ئه‌و فۆڕمه‌.

ج) له‌ پڕۆسه‌ی مێژوویی شێعری هۆرامیدا، بڕێ شاعێر وه‌ك «بێسارانی، 11 ك. م» و «ێه‌یدی، 13 ك. م» و به‌ تایبه‌ت «مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی، 14-13 ك. م»،-كه‌ ئه‌وانیش خۆیان سه‌ر به‌ ره‌وتی باوی بڕگه‌ی هورمزگان بوون (سنت معهود هجایی هورمزگان) ، نه‌خشی «كاریزمایی»یان هه‌بوه‌ و شاعێرانی دواتر وه‌ك «دانای كول، زانای گشتی، راوی فازڵ و هه‌مه‌دان و نوخبه‌» بۆ شێعری ئه‌وانیان روانیوه‌ و بێ یه‌كو و دوو رێچه‌كه‌ی شێوازی ئه‌ده‌بی و هه‌ناسه‌ی ئه‌وانیان قۆستۆته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی كه‌س یان كه‌سانێ ئاوڕێك له‌ مه‌نهه‌جه‌كه‌یان بده‌نه‌وه‌. له‌وه‌ گرینگتر ئه‌م شاعێره‌ نوخبانه‌ به‌ «تابۆ»، «پیرۆز» و «بڤه‌» دانراون، بۆیه‌ رێورێچكه‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌وان له‌ فۆرم و مه‌زموونخوازیدا وه‌ك خۆی وه‌رگیراوه‌. ره‌نگه‌ ده‌گمه‌ن بن شاعێرانێك كه‌ له‌م «هێڵه‌ ئه‌ده‌بی»یه‌ لایان دابێ. هه‌ر به‌م بۆنه‌وه‌، نه‌كه‌وتونه‌ته‌ توخنی و كه‌متر درمناسی كراون، یان ره‌نگه‌ هه‌ر نه‌كرا بێتن، ئه‌مه‌ له‌ نه‌وعی خۆیدا، خه‌سارێكی هه‌ره‌ مه‌زن دێته‌ ئه‌ژمار بۆ ئه‌م جمه‌ شێعرییه‌ (ره‌وتی شێعری) . ئه‌گه‌ر ئاوا نه‌بواێی شێعری هاوچه‌رخی هۆرامی ئێستا خۆی له‌ ئاستێكی به‌رزتردا ده‌بینیه‌وه‌.

د) به‌ په‌یلوای نووسه‌ر، شێعری كوردی سۆرانی به‌ هۆی كاریگه‌ری هه‌ندێ پارامێتر وه‌ك به‌ ئیستاندارد كردنی زوانی یه‌كگرتووی كوردی، حاڵه‌تێ «هێژمونی، Hegemony، خۆزلزانی، برتری‌جویی» هه‌بوه‌ به‌ سه‌ر شێوه‌كانیتری كوردی به‌ تایبه‌ت هۆرامیدا. له‌م گۆشه‌نیگاوه‌ شاعێرانی هۆرامی زوان به‌ جێی كه‌ڵكه‌ڵه‌ی شێعری ئه‌مڕۆی هۆرامی، وركه‌ی سۆرانی گۆتنه‌وه‌یان بووه‌ و زۆرتر به‌و شێوه‌ وزه‌ی خۆیان سه‌رفكردوه‌. من شاعێرانێك ده‌ناسم كه‌ زوانی دایكیان هۆرامییه‌ به‌ڵام تاكه‌ دێڕێكییان به‌م زوانه‌ دانه‌ناوه‌. به‌م جۆره‌ تا ماوه‌ێی چوار دهه‌ له‌مه‌و پێش ئیهتێمامێك به‌ پێداچوونه‌وه‌ی شێعری هۆرامی نه‌كراوه‌ و ئه‌م پڕۆسه‌ نه‌زۆك ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ش یه‌كێكیتره‌ له‌ خه‌ساره‌كانی پڕۆسه‌ی گۆڕانكاری بنه‌مایی شێعری هۆرامی كه‌ ئۆباڵی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر هه‌مان شاعێران.

به‌ڵام له‌ گه‌ڵ ئه‌م راو رێچكه‌یه‌ و هه‌بوونی ئه‌م هۆكاره‌ سه‌ره‌كیانه‌، ماوه‌ی چوار ده‌هه‌یه‌ شێعری هۆرامی هه‌م له‌ «ته‌شكی لیریكا، ساخت غنایی»-سیستمی 5+5- و هه‌م له‌ «مه‌ژگه‌، ناوه‌رۆك»دا كه‌وتۆته‌ به‌ر شه‌پۆلی گۆڕانكاری سه‌رده‌میانه‌وه‌.

ئه‌گه‌رچی هێشتا زوه‌ كه‌ له‌ باره‌ی ئه‌م جمه‌ ئه‌ده‌بیه‌وه‌ قسه‌ بكرێت. به‌ڵام نووسه‌ری ئه‌م دێڕانه‌ ئه‌یه‌وێ بۆ یه‌كه‌مجار شۆڵه‌یه‌ك بخاته‌ سه‌ر چه‌شنی سه‌رهه‌ڵدانی قۆناخه‌كان و ده‌رخستنی هه‌ندێ له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كان با ببێته‌ به‌ردی بنه‌ڕه‌تی ئه‌م ره‌وته‌ و ئه‌گه‌ر دوایی كه‌س یان كه‌سانێك بیانه‌وێ له‌م باره‌وه‌ تۆژینه‌وه‌ بكه‌ن لانیكه‌م بنه‌ماكانی روون كرابێته‌وه‌ و ئاسانكاریه‌ك كرابێ بۆ ئه‌وان.

* لادان له‌ رێسای باوی بڕگه‌یی و

و فوڕمی مه‌سنه‌وی

پێشتر ئاماژه‌مان دایه‌ كه‌ ئه‌م ره‌وته‌ له‌ سه‌ر كاریگه‌‌رییه‌كانی سونه‌تی باوی ئه‌ده‌بی«سنت معهود ادبی» نه‌گۆڕ مابوویه‌وه‌. «عوسمان محه‌مه‌د هۆرامی» له‌ ژێر كاریگه‌ری «رێفۆرم»كاریی مامۆسا گۆران له‌ ساڵی (1972 ز) بۆ یه‌كه‌م جاری «ئێرو دڵی، ئاوری دڵ»ی دانا و به‌م شێوه‌ ئه‌م ده‌قه‌ بوو به‌ یه‌كه‌م«رێسا گورێز، هه‌نجارشكێن»ی شێعری بڕگه‌ی هۆرامی.

به‌ڵام له‌ پاڵ ئه‌م رێفۆرمكاریه‌نه‌ بڕێ پرسی تێئۆریكی-ئه‌ده‌بی بۆ به‌رده‌نگی (موخاته‌ب) شێعرمان قوت ده‌‌بنه‌‌وه‌ كه‌ ناكرێ به‌ سانایی لێیان ده‌‌رباز بین. با سه‌ره‌تا پرسه‌كان بخه‌ینه‌ به‌رچاو ئه‌نجا به‌ پێی توانست له‌ روانگه‌ی خۆمانه‌وه‌ وڵامی لۆژیكیان بۆ بده‌ینه‌وه‌. پرسه‌كان ئه‌مانه‌ن:

ئایا ئه‌م »رێسا گورێزی»یه‌ و خۆلادان له‌ خسڵه‌ته‌كانی باوی شێعری كلاسیكی هۆرامی وه‌ك باقی شێعره‌كانتر (كوردی سۆرانی، فارسی، عه‌ره‌بی و توركی) ئاگاهانه‌ و له‌ سه‌ر بنه‌مایه‌كی تێئۆریكی و جوانخاسی (جه‌ماڵ شناسی) تایبه‌تی هاتۆته‌ نواندن؟ لق و پوَكانی ئاڵترناتیڤی ئه‌م باسه‌ بابه‌تی- تێئۆریكییه‌ چی بووگن؟ و له‌ كامه‌ كتێب، بڵاڤۆكدا هاتوونه‌ته‌ چاپ و په‌خش كرن؟

ده‌كرێ بزانین له‌ پڕۆسه‌ی تازه‌گه‌ریدا ته‌نیا دیدی تازه‌، جیاواز و هه‌بوونی ده‌زگای یه‌كگرتنی جوانخاسیی سه‌رده‌میانه‌ (دستگاه‌ منسجم زیباشناختی) له‌ ته‌شكوو مه‌ژگه‌دا، ده‌توانێ پێكهاته‌ی شێعری ئه‌وسا (شعر سنتی) تێك بدات و سه‌ر له‌ نوێ بیناێی شه‌كیلتر دروست بكاته‌وه‌. كه‌چی ئێمه‌ له‌م تۆشه‌ ئه‌ده‌بیه‌ بێبه‌ش بوین.

كه‌س یان كه‌سانێكمان وه‌ك:«نیمایوشیج»[4]ی فارس (1276-1338 ك. ر»، «نازك‌الملائێكه‌»[5]خانمه‌ شاعێری هاوچه‌رخی عه‌ره‌ب (2007-1923ز) ، «نازم حێكمه‌ت»[6]ی ترك (1963-1902ز» و مامۆستا گۆران»ی سۆرانی (1962-1904 ز) نه‌بوه‌ كه‌ به‌ «وته‌ و نووسین» هه‌یكه‌ڵی شێعری هۆرامی تێئۆریزه‌ و موهه‌ندێسی بكه‌ن و زه‌مینه‌ درووست بكه‌ن بۆ «گۆڕانی بنه‌مایی» شێعر هه‌م له‌ «ته‌شك» و هه‌م له‌ «نێوه‌ڕۆك»دا.

له‌م باره‌وه‌ ته‌نیا ده‌توانین به‌ شێعره‌كانی «عوسمان محه‌مه‌د هۆرامی به‌ تایبه‌ت شێعری «ئێرودڵی، ئاوری دڵ» كه‌ له‌ ساڵ (1972 ز) وتراوه‌ و چند پارچه‌ شێعریتر له‌ ساڵه‌كانی دوایی له‌م شاعێره‌، ئیشاره‌ بكه‌ین كه‌ بێ گومان ئه‌وانیش له‌ كاریگه‌ری شێعری سۆرانی و رێفۆركاری «گۆران» بێ‌به‌ش نه‌بون. به‌ڵام لانیكه‌م «ئێرو دڵی» و ئه‌و شێعرانه‌ سوودیان ئه‌مه‌یه‌ كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار توانی ته‌جروبه‌ی هه‌نجارشكێنی ئوسلوبی بڕگه‌ بكاته‌ زایه‌ڵه‌ی رێفۆرم و ته‌نانه‌ت خوَشكردنی زه‌مینه‌ بۆ قۆناغه‌كانی دوایی له‌ شێعری هۆرامیدا. ئه‌م پاساوه‌ش به‌ سانایی ناتوانێ به‌رسڤێك بێت بۆ ئه‌و پرسه‌ ئه‌ده‌بیه‌. چوونكای وتنی ئه‌م قسه‌ كه‌ «فڵانی له‌ سه‌ده‌ی فڵان، فڵان شێعری بێ وه‌زنی و قافیه‌ش گوتوه‌، گرێی كێشه‌كه‌ی ئێمه‌ ناكاته‌وه‌. زانستیتر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ بگوترێ ده‌سپێكی (مبدا) شێعری ئه‌مڕۆمان وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ی جوانخاسی (فلسفه‌ زیباشناختی) ، یان شێوازێك (سبك) و یان وڵامێك بۆ پێگه‌یشتنی نیازه‌ مێژوویی و ئه‌مڕۆییه‌كانی گلێرگه‌مان، كه‌ی و چ جۆر بووه‌؟

نیمایوشیج (1276-1338 ه. ش) وه‌ك نوێخوازه‌كانی پێش له‌ خۆی، شێعری نوێ و ئاوانێگاردی له‌ رێی زوانه‌ ئوروپاییه‌كاندا به‌ تایبه‌ت فه‌رانسه‌ هێنایه‌ نێو شێعری فارسی. به‌ڵام جیاوازی نیما له‌ گه‌ڵ ئه‌ونیتر وه‌ك: (ته‌قی ره‌فعه‌ت، جافر خامنه‌یی، خانوم كه‌سمایی و لاهووتی) ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌و به‌ ده‌رك و شعورێكی جوانخاسانه‌ته‌ر له‌ فه‌لسه‌فه‌ی شێعردا، به‌ ئاماده‌یی و ئه‌ره‌زاناییه‌وه‌ هاته‌ مه‌یدان و سه‌ره‌نجام هه‌یكه‌لی شێعری هاوچه‌رخی فارسی تێئۆریزه‌ كرد» [7].

له‌ شێعر هاوچه‌رخی كوردی سۆرانیدا ره‌نگه‌ «مامۆسا گۆران»یچ ئه‌م روڵه‌ی بووبێتن. «شێخ نوری شێخ ساڵح» به‌ر له‌ ئه‌و ده‌ستی دایه‌ شێعری تازه‌. به‌ڵام وه‌ك گۆران نه‌یتوانی ببێته‌ خاوه‌ن ده‌زگایه‌كی جوانخاسی یان ده‌رك به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌و تێئۆرییه‌. كه‌ چی هه‌ر به‌م ده‌لیله‌ «گۆران» بوو به‌ «باوكی تازه‌گه‌ری و نۆژه‌نی شێعری كوردی سۆرانی» و بنه‌مای ئه‌م شێعره‌ی تیۆری په‌ردازی كرد.

«گۆران» وه‌ك «نیما» له‌ باسه‌ تیۆریكییه‌كاندا ئه‌وه‌نده‌ به‌ توانست و به‌رزه‌فڕ نه‌بوو، به‌ڵام توانی جگه‌ ده‌سبه‌ردار بوون له‌ قه‌یدو به‌ندی عه‌روزی عه‌ره‌بی و به‌زاندنی نورمه‌كانی ئه‌م ئوسلووبه‌ كه‌ ساڵ‌های ساڵ به‌ سه‌ر شێعری كوردی سۆرانیدا سێبه‌ری كرد بوو، بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ جه‌وهه‌ری خۆماڵی شێعری هۆرامی-كه‌ من پێشتر به‌ حاڵ وهه‌وای تازه‌ وه‌سفم كرد- له‌م رێگه‌دا شۆڕشێكی مۆسیقایی له‌ حه‌وزه‌ی شێعردا به‌رپا بكات.

ئه‌م دیارده‌ یانێ ئێهتیمامی «گۆران» به‌ بنه‌ماكانی جوانخاسی شێعری هۆرامی كه‌ من به‌ توخمی «كركه‌» نێودێرم كردوه‌، بۆ شاعێران و ره‌خنه‌كرانی كوردی هۆرامی به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ به‌ وه‌سواس و وردبینییه‌وه‌ بڕواننه‌ ئه‌م جه‌وهه‌ره‌ و به‌ سانایی لێی تێنه‌په‌ڕن، ده‌كرێ بینای جوانیناسی شێعری ئه‌مڕۆ له‌ سه‌ر ئه‌م پێڕه‌وه‌ مێعماری بكرێتن. گوتمان شێعری هۆرامی به‌ پێی ئه‌و خسڵه‌تانه‌ كه‌ ئاماژه‌مان پێدا، له‌ نۆعی خۆیدا به‌ تایبه‌ت له‌ فۆڕم و پێكهاته‌دا«ره‌هاتر» ده‌نوێنرێت، بۆیه‌ دێرتر كه‌وته‌ به‌ر شه‌پۆلی گۆڕانكاری. تیۆری زانێكی توكمه‌و ئاگاو ئه‌كتیڤی نیاز بووه‌ كه‌ له‌ ماندوویه‌تی و ئه‌زمونخوازی و موكاشفه‌ی زێهنی و لۆمه‌ی كۆنه‌په‌رستی نه‌هه‌راسرابێ و وه‌ك ئه‌و پێشه‌نگانه‌ كه‌ پێشتر ناوم بردن، به‌ «گوتن و نووسین»، ته‌شكو مه‌ژگه‌ (فۆڕم و ناوه‌ڕۆك) شێعری ئێمه‌ی تێئۆریزه‌ بكردباێی. كه‌چی ئه‌م باسه‌ش نابێ ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ واقێعه‌كان و هه‌بوونی هه‌ندێ ده‌ق چاو بنووقێنین، وه‌ك ئیفلیج بڕوانینه‌ ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌ده‌بیه‌.

وێڕای درووستی ئه‌مانه‌ شێعری هۆرامی ئه‌گه‌رچی دێر، ماوه‌ی چوار ده‌هه‌یه‌ ئاهه‌نگی گۆڕانكاری له‌ «ته‌شك»و و هه‌ر وه‌ها «ناوه‌ڕۆك» سازكردوه‌ و چه‌ند قۆناغێكی كورتی بڕیوه‌ و تا راده‌ێی بووگه‌سه‌ خاوه‌ن «مینی ره‌وت»ی خۆی. یه‌كێك له‌و قۆناغانه‌، دیارده‌ی رێساشكێنی شێعری بڕگه‌یی (5+5) و كوڵو درێژ كردنی دێڕه‌كانه‌ له‌ ته‌شكی مه‌سنه‌ویدا و پێشتر گوتمان «ده‌ق»ه‌ شێعری «ئێرو دڵی» بۆ یه‌كه‌م جار بوو به‌ رچه‌شكێن سیسته‌می بڕگه‌ له‌ شێعری هۆرامیدا.

دانه‌ری ئه‌م ده‌قه‌«عوسمان محمد ێالح فرج، مه‌شهوور به‌ عوسمان محمد هوَرامی»یه‌ كه‌ دانیشتووی سلێمانی باشووری كوردستانه‌ و له‌ دایك بووی شارۆچكه‌ی «ته‌‌ویڵێ، Tewêlê، به‌رواری 1936ز»یه‌[8]. كاك عوسمان ئیستا مامۆستای خانه‌ نشینه‌. له‌ حه‌وزه‌ی شێعردا به‌تایبه‌ت بۆ زاڕۆكان و كاری نووسیندا خاوه‌ن ئه‌زموونه‌، تا ئیستا چه‌ند به‌رهه‌می به‌ دوو شێویه‌ی سۆرانی و هۆرامی چاپ و په‌خش‌كردۆته‌وه‌[9]. ساڵی (1972 ز) ژێر كاریگه‌ری شێعری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ شێعرێكی به‌ ناوی«ئێرو دڵی، ئاوری دڵ» داناوه‌، هه‌ر وه‌ها كه‌ ئاماژه‌مان پێدا له‌م شێعره‌دا رێسای باوی «په‌نج په‌نج»ی له‌ هۆرامیدا به‌زاندوه‌ و گه‌یشتۆته‌ ته‌جروبه‌یه‌كی تازه‌ بۆ شێعری هۆرامی. پاشان له‌ ساڵه‌كانیتر دا چه‌ند ده‌قه‌ شێعریتری هه‌ر به‌و ریتمه‌ داناوه‌. ئه‌م شێعره‌ بوو به‌ به‌ردی بناغه‌ بۆ شاعێرانی هۆرامی له‌ رۆژهه‌ڵات. من خۆم شاهێدم له‌ گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێستا له‌ شێعری ئه‌مڕۆی هۆرامیدا خاوه‌ن ده‌قن، باسمان له‌ «رێساگورێزی» كاك عوسمان- وه‌ك پێشه‌نگ له‌م بواره‌دا، كردوه‌. ئه‌مه‌ش ده‌قه‌كه‌ و به‌شێك له‌ شێعره‌كانتری. شایه‌نی ئاماژه‌یه‌ باقی شێعره‌كانی به‌ كامڵی له‌ ئارشیودا مه‌وجوودن كه‌ خۆی داویه‌تی به‌ نووسه‌ر.

*ئێرو دڵی، êrû dilî

گردَ نه‌یار و دۆسێ ماچا/دوورو نزیك،/سه‌رجه‌م مێژوونویسی ماچا: ئورومۆنا/هۆرامانا/ئاریمانا/ئێره‌ گه‌شه‌و/دڵ و گیان و گردیمانا.. . /شۆق و كڵپه‌و ئاته‌شگاكا/مژده‌و په‌شتاو په‌شتیمانا/گۆره‌ته‌رین نیزانییا/بانگگه‌وازه‌ فره‌ رۆشنه‌كه‌و/ناخه‌ پاكه‌و یه‌زدانییا،/ئایرمانا/سه‌یرانگه‌و میتراییشناسان/دڵما گه‌شا/وه‌شیمانا/سه‌رانسه‌ر تا دما هه‌ناسه‌/مه‌ڵبه‌ندَ و گردَ/هورۆچیایاو پاك و خاسان،/خونچه‌ گه‌شه‌و ئارمانی/هه‌ر ئاهه‌وگا و شادَمانی/هه‌رده‌م، گه‌ش گه‌ش، گه‌شه‌ كه‌رۆ/چه‌نی رۆزگاری و دۆرانی/په‌یام یاونۆ/مژده‌ مدَۆ/لوتكه‌و سه‌ركه‌شماتا رووگه‌و/واته‌و په‌یامی نوورانی،/جه‌ سه‌رزه‌مینی پیرۆزۆ/په‌یاپه‌، په‌ی گرد جیهانی/گه‌شه‌و سه‌رچه‌مه‌و رۆشنی/بانگه‌وازا/كوڕو پیرا ئورۆمۆنی/ناڵه‌شا وه‌شته‌رین سازا/هه‌ر پا رازه‌ شیرینه‌نه‌/ئه‌شقما په‌ڕاو/جه‌ وینۆگه‌و گه‌شوینیه‌نه‌/چریكه‌ما به‌رزو سه‌رڤازا/به‌ ئاوازو زڤانه‌ گه‌شه‌كه‌و ئاڤیستای/سرودو نه‌مریما تۆمارا/هه‌میشه‌ په‌ی هه‌تا هه‌تای/لانما وه‌شته‌رین گوڵزارا.. . /ئینه‌ زادَه‌و/ئه‌شقو پیروَزو یه‌زدانین/بوته‌و په‌ڕگڕو بیكوتاو/دڵه‌ شادَه‌كه‌و هۆرامانین. [10]

ته‌وێڵێ/10/2/1972 م

ئه‌شقی دانسقه‌

ئه‌ڤینو من دڵگیرا/ ئۆ گڵاوی پاكی مشۆ

چنگش جه‌ گیانیم گیرا/ بوركان ئاسا هور مشو.. .

بێپه‌روا هه‌ر ملوونه‌/ په‌ی سه‌رچه‌مه‌و ئاشنایی/ كه‌ فره‌ته‌ر سه‌ركه‌رونه‌/ دنیام بۆ به‌ رۆشنایی.

ئه‌ی سۆزداری بێوێنه‌/ سه‌راپا جه‌سته‌م وینه‌/ جه‌ ناخوَ دڵنیانا/ نازاری/ دانسقه‌نی/ مه‌كینته‌رین عه‌شقه‌نی به‌ سۆزیوی وه‌هاری/ئی خه‌زانیه‌ رازنه‌،/ به‌ خه‌ندیوی گۆڵزاری/ ئاسۆم په‌ی ترازنه‌

ته‌وێڵێ: 3/9/1974

گه‌شت

ژین و گیانم/ من گه‌ره‌كما خه‌م لابه‌ری/ كسپه‌ و ژانم/ به‌ رۆشنایی ژێنی كه‌ری/ یا ده‌س جه‌ ده‌س/ بلمێ سه‌یرانوو كه‌شا/ به‌ بێده‌ربه‌س/ سه‌رده‌مێ ئا باخه‌ گه‌شا/ با دووباره‌/

گێڵمێوه‌ به‌هه‌شتی به‌رین/ چا گۆڵزاره‌/ده‌م بنیه‌مێ چه‌مه‌ی شیرین/ ده‌س باره‌، ده‌ی/ ئۆخه‌ی ئوخه‌ی/ با بلمێ په‌ی/ سه‌رچه‌مه‌و سه‌یرانی بییه‌ی/ ئۆخه‌ی ئۆخه‌ی!!

سلێمانی 1/2/1989 ز

یان ئه‌م شێعره‌:

* ئه‌ندێشه‌ی كاریگه‌ر وێڵا/دێوانه‌ ئاسا و بێ په‌روا/پۆل پۆل شه‌یداكێ هه‌ر گێڵا/جه‌ كام لاوه‌، /كام مه‌ڵبه‌ندۆ،/جه‌ كام زێدَ،/ده‌س په‌نه‌ كه‌رمێ. /جه‌ وه‌ش ته‌رین،/چه‌مه‌ی شیرین،/ئاوه‌و نه‌مری تا سه‌ر وه‌رمێ. /په‌ی به‌ رازه‌ و/باو و باپیریما به‌رمێ.. . [11]

*ڕوانین بۆ ئاسۆیه‌كی رووناكتر و

ته‌جروَبانێك تازه‌تر

ئه‌م قۆناخه‌ سه‌ره‌كییه‌ و له‌ راستیدا چه‌ند قۆناغیتر ده‌گرێته‌ خۆی. كه‌ هه‌ر كام له‌ یه‌كتردا ده‌هه‌یه‌ك مه‌ودای زه‌مانییان هه‌یه‌. به‌ تێكڕا ده‌توانین بڵێین شێعری هۆرامی دوای رێساگورێزی «ئێرو دڵی» -هه‌ر چه‌ند ده‌قه‌شێعرمان كه‌مه‌- نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م ره‌وته‌ ده‌ستی پێكردوه‌، هه‌ركامیش بوَن و به‌رامه‌ی شێوازی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێ له‌ ئاستی خۆیاندا به‌ ته‌جروبانێكی جیاوازتر له‌ یه‌ك به‌ هه‌ژمار بێتن. له‌ دوای «رێساگۆرێزی» ئه‌م شاعێرانه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ خاوه‌ن ده‌قی داهێنانی شێعرین.

«جه‌لیل عه‌باسی (قه‌قنه‌س) ، كولسووم عوسمانپوور، ره‌وف مه‌حمودپوور، په‌رویز بابایی، محه‌مه‌د ره‌شید ئه‌مینی، داوود غه‌فاری، محه‌مه‌د شه‌ریف عه‌لی‌ڕه‌مایی[12]، یوَسف رسول ئابادی، هادی سپه‌نجی، مه‌نسور ره‌حمانی، موختار هێدایه‌تی، جه‌هانگیر مه‌حموود وه‌یسی، ئه‌حسه‌ن ره‌شیدی، مدریك كه‌ریمی[13]، ئاشنا عه‌باسی، شایان ره‌بیعی، فه‌رید عه‌باسی، سابیر سه‌عیدی، عه‌بدوڵا حه‌بیبی، كورش ئه‌مینی، ئه‌مین حاجی زه‌ڵمی، ئیبراهیم حاجی زه‌ڵمی[14]، شنۆ ڕه‌حیمی، سابیر عه‌زیزی[15]، بێهروز محه‌مه‌دپوور[16]، بورهان ئه‌خته‌ر و.. . »

با ئه‌وه‌ روون بكه‌مه‌وه‌ كه‌ له‌م نووسراوه‌دا ناو كه‌سانێك هاتوه‌ كه‌ یان خاوه‌ن ده‌فته‌ره‌ شێعری په‌خشكراوه‌ن و یان ده‌قه‌شێعریان له‌ گۆڤاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانه‌ چاپكراون و یان له‌ گلێرگه‌ ئه‌ده‌بییه‌كاندا خوێندراونه‌ته‌وه‌. ره‌نگه‌ ناو كه‌سانێك بن شێعریان چاپ و په‌خش نه‌كرابێته‌وه‌ و یان نه‌خوێنرابێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ سه‌ر داواكاری من ده‌قه‌ شێعریان هێنابێ یان ته‌نیا ناوی هاتوه‌. ره‌نگه‌ كه‌سانێكیچ بن شێعر بلِێن به‌ڵام ناویان یان نمونه‌ شێعریان لێره‌دا نه‌هاتبێ، یان داوامكردون نه‌یانهێناوه‌ و یان من نه‌مزانیوه‌ و ده‌سڕه‌سیم نه‌بوه‌، له‌م حاڵه‌ته‌دا هیچ لارییه‌ك روو ناكاته‌ نووسه‌ر و نابێ به‌ تاوان بۆی. ره‌نگاه‌كه‌سانێچ بن له‌ روی زه‌وق و یان ته‌نیا بۆ سوكنای خۆی، یه‌ك دوو شێعری وتبێ، به‌ڵام له‌ ئاستێكدا نه‌بن كه‌ باسیان له‌ سه‌ر بكرێتن. با به‌ شێوه‌ی گشتی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌ده‌بییه‌، ئاراسته‌ی به‌رده‌نگ بكه‌ین و پاشان ئیشاره‌ بكه‌ین به‌و ده‌قه‌ سه‌ره‌كیانه‌ كه‌ چاپ و بڵاوكراونه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ راو په‌یلواو منه‌ بزانین ئێوه‌ چلۆن بۆی ده‌چن.

* هه‌ندێ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ره‌وتی

شێعری هاوچه‌رخی هۆرامی له‌ ده‌سپێكه‌و تا ئه‌مڕۆ

1- به‌ پێچه‌وانه‌ی شێعری كلاسیكی هۆرامی كه‌ خاوه‌ن فه‌لسه‌فه‌، شوناس و نێزامێكی ئه‌ده‌بی تایبه‌ت به‌ خۆی بووه‌، شێعری هاوچه‌رخ قوتاره‌ له‌م توخمه‌ جه‌وهه‌رییه‌. چوونكای بنه‌ماكانی «جوانخاسی»ی له‌ لایه‌ن كه‌س یان كه‌سانێك له‌ سه‌ر ده‌رك به‌ به‌رپرسیاره‌تی گۆڕانكاریی له‌ شێعردا، تێۆری په‌ردازی نه‌كراوه‌. ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌مێستاكه‌ هه‌یه‌ له‌ شۆێنگه‌ی كاریگه‌ری شه‌پۆله‌كانی شێعری هاوچه‌رخی سۆرانی و بزاڤه‌ ئه‌ده‌بیی نوێخوازییه‌كانی ده‌ورووبه‌ری هێزی ورگرتوه‌ و سه‌ریهه‌ڵداوه‌ و نیشتۆته‌ گاگۆڵكی. به‌م حاڵه‌وه‌ ئه‌م پڕۆسه‌ له‌م «مینی قۆناغ»انه‌دا تێپه‌ڕیوه‌:

2- رێسا گورێزی

ئه‌م ره‌وته‌ له‌ هه‌وه‌ڵی ده‌هه‌ی (70 ی ز/ ده‌هه‌و 50 ی ك. ر) ، له‌ رێفۆڕمكاری مامۆسا«گۆران»ی كاریگه‌ریی وه‌رگرت. ئه‌ڵبه‌ت له‌ بواری به‌زاندنی ژماره‌ی بڕگه‌كاندا، ئه‌گینا له‌ بواری واتاییدا ئه‌م قۆغانه‌ نه‌یتوانی شێعری هۆرامی به‌ره‌و ئاراسته‌ی ئاوانیگارد ببات، مه‌زموونه‌كان هه‌ر وه‌ها له‌ ئاستی كڵێشه‌ی باودا مایه‌وه‌، كه‌ وه‌ك دیارده‌یه‌كی «پارادۆكسیكاڵ، دژنوما» دێته‌ به‌رچاو بۆ شێعری هۆرامی. له‌ لایه‌كه‌وه‌«گۆران» به‌ تیشكاوێژی قابلییه‌تی شێعری هۆرامی هه‌نگاوی یه‌كه‌می به‌ره‌و تازه‌گه‌ری «فۆڕم و واتا»ی شێعری كوردی سۆرانی هاوێشت، كه‌چی تا ماوه‌ی له‌مه‌وبه‌ر ناوه‌ڕۆكی شێعری هۆرامی له‌ چنگ «مه‌زموون خوازی سونه‌تی باو» رزگاریی نه‌بوو. به‌ڵام شێعری رێساگورێزی و به‌زاندنی«نۆرم»ه‌كانی ئه‌و رێچكه‌ ئه‌ده‌بییه‌ وه‌ك به‌زاندنی ژماره‌ی بڕگه‌كان له‌ دۆخی (5+5) و و گورێز له‌ فۆڕمی سه‌قامگرتووی مه‌سنه‌وی، تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م قۆناغه‌یه‌ كه‌ به‌ له‌ دایكبوونی شێعری «ئێروو دڵی» عوسمان هۆرامی خۆی به‌ڵگه‌مه‌ندَ كرد، بۆیه‌ ئه‌م قۆناغه‌ به‌ ناو«رێساگورێزی» نێودێر ده‌كرێ.

3- ته‌جروَبه‌یه‌كی‌ دی

سه‌ره‌تای دهه‌ی (60ی كۆچی-روجیاری) ، قۆناغێكیتره‌ بۆ گۆڕانكاری «ته‌شك و مه‌ژگه‌، فۆڕم و ناوه‌ڕۆك»ی شێعره‌و هۆرامی. له‌م مه‌ودا زه‌مه‌نیه‌دا، شێعری ئێمه‌ ده‌چێته‌ نێو فه‌زایه‌كی جیاوازتر له‌ رابردوو. ساڵی (1360) ی كۆچی هه‌تاوی، جه‌لیل عه‌باسی«قه‌قنه‌س» شێعری «سزاو ئه‌نه‌یاوای، سزای تێگه‌یشتن»ی دانا كه‌ تیكه‌ شێعرێكی «سه‌مبولیك»ه‌ و بۆ ئه‌و مه‌ودا زه‌مه‌نییه‌ له‌ شێعری هۆرامیدا ده‌توانم بڵێم: وێڕای ساكاری، شاز و جیاواز بێته‌ ئه‌ژمار و هه‌نگاوێكی دیكه‌ بێ بۆ نزیك بوونه‌وه‌ له‌ فه‌زای «حێسی-ئیدراكی» شێعری هاوچه‌رخی هۆرامی و مه‌وداگرتنه‌ له‌ قۆناغی «رێساگورێزی»ی «ئێری دڵ». به‌ په‌یلوای نووسه‌ر، ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌قه‌ نه‌بواێی ئاهه‌نگی قۆناغه‌كانی دواییتر ساز نه‌ده‌كرا و بێگومان ئه‌و پڕۆسه‌ هێورتر ده‌بوویه‌وه‌. به‌ وته‌ی شاعێر ئه‌م شێعره‌ له‌ رادیۆ مه‌ریواندا خوێنراوه‌ته‌وه‌ و له‌ گۆڤاری «اێحاب انقلاب» و «ئاوێنه‌»دا چاپ‌كراوه‌.

سزاو ئه‌نه‌یاوای، سزای تێنه‌گه‌یشتن

ژه‌ره‌ژإ وات… مه‌زانو چی

ژه‌ره‌ژه‌كإ… جه‌ زوانیم مه‌یاوانه‌

دایم ماچوو:

دوورإ گندإ… وێتا نیشانه‌ مه‌دَه‌یدإ/قاقبووه‌كه‌م ره‌مزا… یانی/وإ شاردێوه‌.

به‌ڵام… به‌ڵام/مه‌یاوانه‌… و مه‌یا… وه‌رۆ/ئێتر ته‌قه‌ و تفه‌نگین… و

ونإ سووره‌و ئادَیشانه‌/بوَ به‌ خه‌نإ كویسانی.

دماییچ ماچا/ژه‌ره‌ژه‌كإ… وإ وه‌ره‌نه‌؟

مه‌یاوانه‌/نا داخه‌كێم… مه‌یاوانه‌.

مه‌ یاومێنه‌/زانمإ قاقبوش/یانی نزیكإ مه‌گندێوه‌

به‌ڵام ئێمه‌/ملمإ وه‌رۆ … ئاماو جارإ/په‌یما ڕێك كه‌وت… و

تاواما/ره‌فێقه‌ په‌ل به‌سیه‌كێما/نه‌جات ده‌یمإ/كه‌چی هه‌میشه‌و زه‌مانی

نه‌خشه‌كه‌ما/كه‌وته‌ن چێرو ته‌مإ سیاو و سه‌خته‌ و/فێڵا و تفه‌نگداری.

هۆز و تفه‌نگداره‌كه‌یچا،/مه‌یاوۆنه‌… و ماچۆ… ژه‌ره‌ژ وإ وه‌رۆوه‌.

ئینه‌ سه‌یرا/هه‌میشه‌و خوای/ئه‌نه‌یاوایما په‌ی وێما بۆ زه‌ره‌ر و…

نه‌یاواینه‌و تفه‌نگداری… و/هۆزه‌كه‌یچش په‌یش بۆ

قازانج… و… وه‌ش كه‌یفی[17].

17/6/1360

را.. .

هه‌ر ئاژه‌ڵه‌ رێوه‌نه‌/زه‌مان.. . /زڵماته‌ شه‌وێنه‌ بێ به‌رایی.. . و /لووته‌وانه‌ش

لووره‌و وه‌رگی كه‌ڵبه‌ تێژین.

چه‌نی.. . ؟ /چه‌نی چكۆره‌ ورگێڵووه‌/وه‌ ئه‌رواحه‌كه‌م؟

ئا.. . خ خ.. . /چی سه‌رده‌منه‌؟/نا.. گیانه‌كه‌م

هه‌ی هوو.. . /هه‌رسه‌رده‌مانێن.. . و

.. . شه‌ره‌ف گه‌نان!!/چه‌نی.. . ؟/چكۆره‌ ورگێڵووه‌ ئه‌رواحه‌كه‌م؟

داڵانی.. . ؟ [18]

بێتاقه‌ته‌نا:.. .

تاسه‌مه‌ندَیم/ئاسكإ سركه‌و ده‌شتو كوساری نیه‌نه‌/هه‌ر سلڕ كه‌رۆ.

(سۆسی) نیه‌نه‌/په‌ی خشێوه‌ بدۆ شه‌قه‌و باڵی و پڕۆ

پلوزگردإ كۆچه‌ره‌ نیه‌نه‌/ئیلیانه‌كێش جیا بازۆ و كۆچ كه‌رۆوه‌

تاسه‌مه‌ندَیم/ژه‌ره‌ژێوه‌ خالڕ ڕه‌ژیه‌نه‌ و

ئاوارإ سه‌ر كۆو عه‌شقینه‌.. /زمسان سه‌ردا.. و/ئامێنه‌ تا جه‌ هیلیانه‌و سینه‌یته‌نه‌

وه‌ش سه‌یۆوه‌/ئامێنه‌.. تا/دلی گه‌رماو سینه‌ی نه‌رم و وه‌شڵه‌یته‌نه‌

وه‌رمی وه‌شو ئه‌وه‌ سه‌یایی بوینۆ/تكا.. تكا

وه‌روه‌ چه‌رمإ سه‌رقه‌ڵاو عه‌شق و ئاواتیم/سه‌رو سینه‌ی نه‌رمۆڵه‌یتۆ

وه‌ش وه‌ش بووسنه‌ش/با ژه‌ره‌ژه‌ڵإ سه‌ردا به‌ردإ تاسه‌مه‌ندَیم

چی زمسانه‌ تۆفانه‌نه‌/چینه‌ی وه‌یلان ته‌ره‌ نه‌بۆ[19].

4- ساكاری و تێڕامان له‌ شێعر (سهل و ممتنع)

سه‌ره‌تای ده‌هه‌ی (70ی ك. ر) ، قۆناخێكیتره‌ بۆ مه‌نهه‌جی شێعری هۆرامی. له‌م قۆناغه‌دا خانم «كلسووم عوسمانپوور» به‌رچاوه‌. ئه‌م خانمه‌ شاعێره‌ شێعرێكی به‌ناوی«شێعرێ عالێ، شێعری جوان»[20] داناوه‌. به‌ گوته‌ی شاعێر ئه‌م كووپله‌ شێعره‌ نێردراوه‌ بۆ گۆڤاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان به‌ڵام له‌ سه‌ر هۆكاری به‌رچاونه‌رگرتنی زوانی هۆرامی، چاپ نه‌كراوه‌ كه‌چی دوایی له‌ ده‌فته‌ره‌ شێعری «گرێ»دا كه‌ به‌ دوو شێوه‌ی«سۆرانی و هۆرامی» بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م ده‌قه‌«شێعرێ عالێ» و هه‌ر وه‌ها ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ شێعره‌ له‌ دوای شێعری«سزاو ئه‌نه‌ یاوای» توانی ته‌جروبه‌یێ‌تر بخاته‌ سه‌ر خوانی شێعری هاوچه‌رخی هۆرامی و پێگه‌ی شێعری ئارۆی هۆرامی له‌ گه‌ڵ قۆناغه‌كانی پێشووی پێكه‌وه‌ گرێدا و ببێ به‌ هۆكاری به‌رده‌وامی ئه‌م پڕۆسه‌ شێعرییه‌ (توالی و پیوستگی پروسه‌ شعر امروز هورامی) . تا نووسینی ئه‌م وتاره‌ ئاخرین داهێنانی ئه‌م خانمه‌ شاعێره‌ شێعرێكه‌ به‌ ناو«نه‌واتم». له‌ تایبه‌تمه‌ندَییه‌كانی شێوازی وتنه‌وه‌ی ئه‌م شێعرانه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ بده‌ین به‌«ساكاری، ئیجاز و له‌ هه‌مان كاتدا فره‌ ده‌نگی و قووڵ بوونه‌وه‌ له‌ واتاَ، گیرایی، سه‌رنجڕاكێشی و سه‌میمیه‌تی ده‌ربڕین كه‌ له‌ نه‌ریتی شێوازشناسیدا ناسراوه‌ به‌ ئوسلوبی–سهل و ممتنع». له‌ به‌ر تیشكی ئه‌م چه‌پكه‌ تایبه‌تمه‌ندَییه‌دا بوو كه‌ فره‌ زوو به‌رده‌نگی شێعری كوردی چوون به‌ هانای ئه‌م ده‌قانه‌وه‌ و پێشوازیكردنی ئه‌وتۆ. تایبه‌تمه‌ندَیه‌كیتر له‌م شێوازه‌ ئه‌ده‌بیه‌ ئه‌توانین ئاماژه‌ بده‌ین به‌ ته‌بایی له‌ گه‌ڵ پێكهاته‌ی «فێركانس»ه‌كانی جوان‌خاسی شێعری هۆرامی كه‌ ئه‌م توخمه‌ له‌ هه‌ندێ له‌ ده‌قه‌كانیتردا نابینرێت، ئه‌م رووكرده‌ له‌ راده‌ی خۆیدا خاڵێكی «ئه‌رێنی و دلێنه‌، ایجابی و محتوایی» دێته‌ هه‌ژمار بۆ سه‌بك و سیاقی ئه‌م شاعێره‌.

شیعرێ عالێ

وه‌یلان و شۆنه‌ و شیعرانا/شیعرێ بێ ده‌نگێ هه‌وارا/نانێ په‌ی شه‌وه‌ و هه‌ژارا

بڕواتا بۆ/شیعرێ نییه‌نێ دلێ دیوانوو كه‌سینه‌/شیعرێ ئینێ دلێ ده‌س و تاته‌ و مننه‌

دلێ سووره‌ هه‌راڵه‌ینه‌/وه‌ر كه‌مه‌ر و كاكه‌یمنه‌

وێره‌گا كۆساڵان مێوه‌/ئینێ لاو جوانی ئه‌دَێمۆ

كه‌ وه‌خت و بانه‌ ناو و یانه‌و «خانینه‌»/بێ چێر و لیته‌و خانیوه‌ و ناواشاوه‌

شیعرێ یانێ/كۆڵه‌ چۆكڵێ من و كناچه‌ ره‌فێقه‌كام

چه‌نی براڵوه‌ تاڵا په‌ی براڵه‌كاما/بڕواتابۆ/هیچ شیعرێ

ئننه‌و بێ ده‌نگی شمشاڵه‌كێ تاته‌یم/منش نه‌سۆچنێنا

شیعرێ چا وڵاتو ئێمه‌/یانێ مه‌جنوونێ گوم بێی/له‌یلێ وێڵ وێڵ

گێڵا شۆنیشاره‌/به‌ڵام.. . !/نا.. . نا.. . یانێ/كۆساڵان و بنه‌و هه‌ژگا

ته‌قه‌و كڵاشا و نه‌گێڵاوه‌. [21]

***

.. .

كۆساڵانێ ئاواتی نه‌/گجار وینوو/ماره‌م بڕا/په‌ی ڕیواوه‌و و دلێ خڕا

پیچكی سۆڵ، گیواوی تاڵ/چۆپی ره‌ش و به‌ به‌زمی «نا»

زه‌ماوننه‌ و مننه‌ ورپڕا.. . [22]

زه‌مین

ماچا زه‌مین/مێ ده‌ورو وه‌ره‌تاویره‌

چن شه‌و و روێش په‌نه‌ مشۆ/چننه‌ ئامێنا ده‌ورتره‌

هه‌ر شه‌وه‌نه‌ و/رۆم په‌ی مه‌بۆ. [23]

5- شێعر بۆ شێعر

ده‌سپێكی ده‌هه‌كانی (80 ك. ر) قۆناغێكیتر جیاوازتر و دانسقه‌تر له‌ پێشوو دێته‌ نێو رێ و ره‌وتی شێعری ئێستای هۆرامییه‌وه‌. «رئوف مه‌حموودپوور» به‌ چاپ و په‌خشكه‌ردنی دوو ده‌فته‌ره‌ شێعر به‌ ناوی «زه‌‌ِرنه‌‌و ئاسوَی، 1378-1377 و ورپڕای گه‌چ و ته‌‌خته‌‌ی» بوو به‌ هۆكاری قه‌ڵه‌وی ئه‌م جمه‌ شێعریه‌. بڕێك له‌و شێعرانه‌ سه‌ركه‌وتوو، سه‌رده‌میانه‌، ئاوانێگارد دێنه‌ هه‌ژمار. نووسه‌ری ئه‌م دێڕانه‌ له‌ هه‌ندێ له‌گلێرگه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان و یان له‌ وتاره‌كانمدا وه‌ك ئه‌م وتاره‌«پێسه‌ ناڵه‌و شێعرێ»و.. . باسم له‌ سه‌ر فۆڕم و ناوه‌ڕۆكی ئه‌و شێعرانه‌ كردوه‌ و به‌ پێوانه‌ی ره‌خنه‌یی-گوتاری خوێندراونه‌ته‌وه‌ و پێموابوه‌ ئه‌م ده‌قانه‌ هه‌ندێكیان «سه‌ركه‌وتوو، هارمۆنیك، جیدی و خاوه‌ن جه‌وهه‌ری ئیجابی شێعر»ن و گوتوومه‌ شێوازی«ده‌ربڕین، په‌یڕه‌نگ‌، دابه‌زاندنی زوانی شێعری، نه‌خشی زه‌ینی و هه‌ناسه‌ی ده‌ربڕین» ته‌جروبه‌ ‌ئامێز و هونه‌رین و فه‌زایه‌كی «حیسی-ئیدراكی» باش ده‌گرنه‌ خۆ. وه‌ك ئه‌م شێعرانه‌: «سینه‌‌ڕیزه‌»، «كارێز»، «كاروان»، «مه‌حشه‌‌رو عه‌‌شقی»، له‌ كۆمه‌ڵه‌ شێعره‌و «زه‌ڕنه‌‌و ئاسوی و.. . ».

*.. . (با) ختووله‌/ بێ وره‌ بۆ / «ده‌ربه‌ن دزڵی» ور نه‌ چڵاكیۆ/

شێعره‌ بووسۆ. /سیاوچه‌مانه‌/ چه‌تره‌و سه‌روو وه‌رنگازوو كوڵما /

زه‌ڵمی.. . [24]

مه‌حشه‌ر و عه‌شقی

من په‌ی شمه‌/تۆفانێوه‌/جه‌ خورپه‌منه‌ چه‌مه‌ڕاتا

كه‌وه‌ پۆشته‌ر/جه‌ شه‌پۆله‌و گوڵ وه‌نه‌وشه‌ی.

خه‌یاتخانه‌و چه‌مه‌كاتنه‌/نه‌شمیل نه‌شمیل

كه‌رۆ ده‌س‌دوور سیروان/

ژوونێ/په‌ی به‌رۆكه‌و شه‌وگارێوه‌

كرچ و كاڵی. /زرێباره‌/ماره‌ بڕۆ بوغزوو برای

زریكه‌و به‌ختێ/رێكوو باڵاو هۆرگێڵایۆ/جه‌ ساواقوو وێره‌گاینه‌.

من/په‌ی شمه‌/تۆفانێوه‌ هه‌ناری بڵ /جه‌ كرمۆڵی وه‌رگه‌ژانه‌و زڕباخیه‌نه‌

برقه‌ش/ئاڵایێنه‌ گه‌له‌ دزیێ

تا.. . وه‌رم. /شاهۆ/وسڵوو ته‌عمیدێوه‌/جه‌ زه‌مزه‌مه‌و قه‌ڵه‌میه‌نه‌.

هێــی.. . كناچڵه‌ چه‌م سیاولێ!!/جه‌ دڵداری كوانتۆمیه‌نه‌

سوخنوو سه‌مای/كاره‌وانێ ریوایه‌تا/كامپیۆته‌ریچ،

له‌ته‌رێوه‌ چزه‌ فسیێ/شێعره‌كاو من كه‌ردێ: هه‌نار

په‌ی ره‌ژیایی تاسۆخێوه‌/

هه‌ڵه‌بجانه‌ی/

حه‌ز كلدانێ ئۆكسیژه‌نی هۆرفلێقیا!/تۆیچ،

زه‌لانێ سه‌رگه‌ردانی.. . [25]

به‌ڵام بڕێكیان وه‌ك«ئه‌‌یهام»، «گه‌ردانێ تاسه‌‌ی»، «شیوه‌‌ن»، «په‌له‌قاژێ زه‌ڕنه‌و ئاسۆی» و.. . له‌ بواری زوان و چه‌شنی ده‌ربڕیندا وه‌كوو ئه‌وانیتر نین و هه‌ڵگری ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه‌ن: زوان «ده‌ستكرد، قورس، تاسراو، بڕگه‌ بڕگه‌ و موعه‌مایی». پێكهاته‌ی زه‌ینی «پێچراوه‌ و داخراو». مانا: «بێبه‌ش و روتۆكراو له‌ توخمی ساكاری، ره‌وانی و سه‌میمیه‌ت ».

ئه‌م شێعره‌:

* گۆشێ وازیێ/ هه‌زار، هه‌زار/ چرپه‌و ده‌نگیت:

تاسۆخێوه‌ و/ بادَه‌، بادَه‌. / كه‌ كه‌وت گه‌لش

لووره‌ و دێزی‌ی،/ گۆشێ، فڕكه‌و، دڵ، ده‌روازه‌ی

خڕ پشت كریا. [26] و.. .

پێویسته‌ بگوترێ له‌ نیوه‌ی دوه‌می دهه‌ی (70) تا (80 ك. ر) له‌ لای چه‌ند شاعێره‌وه‌.. . به‌تایبه‌ت «ره‌وف محموودپور و په‌رویز بابائی و.. . » له‌ مه‌جه‌له‌ كوردییه‌كاندا وه‌ك سروه‌، زرێبار، ئاوێنه‌، ئاویه‌‌ر و.. . شێعرانێك چاپ و په‌خشكراونه‌ته‌وه‌ كه‌ بێگومان بێ ته‌ئسیر نه‌بوون له‌ گه‌شه‌و نه‌شه‌ی شێعری ئێستای هۆرامی. ده‌سهه‌ڵگرتن له‌ شێعری بۆنه‌ و ته‌وسیفی، پارێز له‌ شێوه‌ی ده‌ربڕنی شێعری ئه‌وسا، داهێنانی بڕێك تازه‌كاری شێعری، تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م جۆره‌ شێعرانه‌یه‌.

*جه‌ ئاگاو

كه‌لاره‌ و هۆبه‌و دڵیه‌نه‌

ئایر و ئه‌وینیم هور گڕیان

ترووسكه‌و شۆڵه‌یش

په‌رده‌و شه‌وگاره‌و دووریش

ئه‌شكاوا. [27]

6- هه‌نووكه‌ و به‌رده‌وامی و.. .

ئه‌م ره‌وته‌ هه‌ر وه‌ها به‌رده‌وامه‌، چ ئه‌و شاعێرانه‌ به‌ ئه‌زموون و خاوه‌ن ده‌قن و پێشتر تیشكمان خسته‌ ده‌قه‌كانیان، و چ ئه‌وانه‌ به‌ ته‌ئسیر له‌ قۆناغه‌كانی ده‌هه‌كانی پێشوو و كاریگه‌ری شێعری ده‌ورووبه‌ر سه‌ریانهه‌ڵداوه‌ و هاتونه‌ته‌ گۆڕه‌پانی تاقیكاری ئه‌ده‌بی، وان له‌ حاڵی داهێنان و ئه‌زموونگه‌رێتیدا. به‌ گشتی ئه‌ندێشه‌مه‌ندی هونه‌ری (تامُّل هنری) له‌ دنیای ده‌وروووه‌ری (ابژه‌ها) و به‌ رووژ كردنیان به‌ دیدێكی نیمچه‌ فه‌لسه‌فی و پرس ورووژاندن، به‌ هه‌ستكردنی وێنه‌ خه‌یاڵیه‌كان، رووكردن له‌ جۆراوجۆری ئه‌ده‌بی (اێل انواع ادبی) له‌ تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م شێعرانه‌یه‌[28].

ئه‌نجام

ئه‌م پڕۆسه‌ ئه‌مێستاكه‌ له‌ حاڵی به‌رده‌وامی و تاقیكاریدایه‌، هه‌م له‌ باری «چه‌ندی» و هه‌م له‌ «چۆنیه‌ت» (كمیت و كیفیت) ، یان بڵێین دۆخی «فێركاری» و «ئه‌زموون»یه‌ت (فراگیری و ازمودن) . به‌ وته‌یه‌كی شێوازشناسانه‌تر واین له‌ حاڵی«به‌رزه‌خ»یه‌تدا، خۆماڵیتر: «سێوس»[29] (بوومه‌ لێڵ، سایه‌ روشن و یان خاكستری) . ده‌كرێ باسی فه‌نی -گوتاری ئه‌م ره‌وته‌ بخه‌ینه‌ دواتر، با ده‌قه‌كان له‌ داهێناندا قه‌به‌ته‌ر و قه‌ڵه‌وتر بكرێن. ئه‌و كاته‌ ده‌لوێ تاك به‌ تاك له‌ سه‌ر زوان، پێكهاته‌ و ده‌ربڕینیان به‌ دیدی مێتێدولوژی ره‌خنه‌كاری و هه‌وێنی شێوازشناسانه‌ بخوێرێنه‌وه‌ و بناسرێن به‌ خه‌ڵكانی‌تر. ئه‌مه‌ش ئه‌ركی توكمه‌ی ره‌خنه‌ڤانه‌كانه‌. خاڵی به‌رچاو له‌م پڕۆسه‌دا كرانه‌وه‌ی ئاسۆیه‌كه‌ بۆ ئه‌و شاعێرانه‌ كه‌ من به‌ نێو شاعێری نوێ بیر (نسل نواندیش) ناوم بردون، له‌ نێو ئه‌مانه‌دا شاهێدی شاعێرانێكی نوَ ڤیر هه‌ین كه‌ خه‌ریكن به‌ له‌ونێكیتر له‌ شێعری ئه‌مڕۆی هۆرامیدا چه‌كه‌ره‌ ده‌كه‌ن. شاعێرانێك وه‌ك «داوود غه‌فاری، ئه‌حسه‌ن ره‌شیدی، عه‌بدوڵا حه‌بیبی، كورش ئه‌مینی، بێهرووز محه‌مه‌دپوور و مدریك كه‌ریمی و.. . ». له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ «زه‌ینێكی بزاڤمه‌ند (خلاق) ، چێژێكی دڵخۆشكه‌ر، دیدێكی دوا ڕۆژیانه‌ و زوانێكی ئیدراكییان هه‌یه‌، مه‌زنده‌ ده‌كرێ، كه‌ بتوانن له‌ فۆڕم و ناوه‌ڕۆكدا ئه‌م پرۆسه‌ بگه‌یه‌ننه‌ ئه‌نجام. به‌ڵام به‌ مه‌رجێك له‌ ماندوویه‌تی، خوێندنه‌وه‌ و داهێنان (سلوك، مكاشفه‌ و خلاقیت) و به‌رده‌وامی نه‌هه‌راسرێن. ئه‌مه‌ ده‌توانێ راده‌ی وزه‌ی شێعری ئێمه‌ له‌ داهاتوودا نیشان بداتن.

شاعێران هاوچه‌رخ ده‌بێ له‌ ئاستی «زوان و شێوه‌ی ده‌ربڕین»دا تازه‌كاری بنوێنن، یانێ بتوانن هونه‌رمه‌ندانه‌ و شعورئامێزانه‌«زمان» دابه‌زێننه‌ نێو فه‌زای«شێعر»، ئه‌مه‌ تاكه‌ پێناسه‌ی شێعر و جیاكه‌ره‌وه‌ی «شاعێر»ه‌ له‌ «شێعر نووس». له‌ راستیدا ئێمه‌ پێویستمان به‌م «كاره‌ساته‌ زمان»یه‌ هه‌یه‌ له‌ شێعری ئێستای هۆرامیدا، به‌ واته‌ بتوانن ده‌ق دابهێنن (سرودن) نه‌ك بسازێنن (ساختن) كه‌ ئه‌م خسڵه‌ته‌ خۆی له‌ ناخدا جیاكه‌ره‌وه‌ی تخووبی «شاعێر»ه‌ و «نا شاعێر». «ره‌خنه‌ڤان»ه‌كایچ ده‌بێ به‌ ئاگاهی له‌ سه‌ر بنه‌مای مێتێدۆلۆژی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌قه‌كان شیته‌ڵكاری بكه‌ن. با پێكاته‌ی ئه‌م دۆخه‌ «سێوس، سایه‌ رۆشن»یه‌ بكه‌وێـته‌ په‌راوێز و پڕۆسه‌كه‌ به‌ره‌و شاكێله‌ی نوێتر و رادیكاڵتر مێعماری بكرێ و سه‌ره‌نجام بگه‌ینه‌ جه‌مسه‌ری درۆشاوه‌ی ئه‌ده‌بی (قوتب روشن ادبی) . ئه‌گینا به‌م قڵه‌ته‌ ده‌قانه‌وه‌ ناتوانین له‌ گه‌ڵ دۆخی «به‌رزه‌خ، سێوس»دا چنگاوه‌ش بین. به‌ هه‌ر حاڵ به‌م سامانه‌ش كه‌ ئێستا هه‌مانه‌ من هه‌م خوشحاڵ و هه‌میش گه‌ش بینم، ئه‌گه‌رچی رێگه‌ی نه‌بڕاوی زۆرترمان له‌ پێشدایه‌. هۆمێده‌ڤار هه‌م ئه‌وه‌ی كه‌ چاوه‌ڕێی ده‌كه‌ین هه‌رچی زووتر بێته‌ ئاستی پراكتیكێت و كردار. دوای قۆناغی«رێسا گورێزی»ئه‌مه‌ش نموونه‌ شێعری ئه‌م جمه‌یه‌. كه‌ به‌ داخه‌وه‌ لێره‌دا به‌ هوی نه‌بوونی مه‌جالی وتاره‌كه‌ هه‌لی بڵاوبوونه‌وه‌یان بۆ ناڕه‌خسێ چاوه‌ڕێی مه‌ودایه‌كیترین.

سه‌رچاوه‌كان:

ارین پور یحیی، از نیما تا روزگار ما، انتشارات زوار، چاپ سوم، 1379 ك. ه، 598

اینده‌، نازم حیكمه‌ت سیمبولی عه‌شق و ئازادی، ل (58) ، (ژ 52) ، 2004 ز

بابایی په‌رویز، سروه‌ شماره‌ 210

رستم ایوب، هورامان، سلیمانیه‌، چاپخانه‌ هلن، چاپ دوم، 2008م

سه‌عیدی سابیر، دفتر شعر هه‌نگی روح، ناشر پرتو بیان، 1384 ه. ش

گجارنامه‌ی روجیار، ش 5/8

عه‌باس مه‌نش محمد ئاشنا، كۆمه‌ڵه‌ شێعری ئه‌مڕوَی پاوه‌و و هورامان، تهران، انشارات سیروان، چاپ اول 1387 ه. ش

عه‌باسی جه‌لیل، مه‌جه‌له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ شماره 3/4، 1999م

عه‌زیزی سابیر، هه‌ناسه‌ی كاڵ، ناشر كانی، 1390 ك. ر

عه‌لی ره‌مایی حه‌مه‌ شه‌ریف، حه‌وته‌وانه‌، مجموعه‌ شعر، سازمان چاپ و انتشارات، 1381 ه. ش

عوسمان محمد هوَرامی، زرێبار، ش 17/18 خرداد ماه‌ 1380 ه. ش

عوسمانپور كلسووم، گرێ، په‌خشكاری كوردستانی، هامنو ساڵه‌و 1383 ی ك. ر

عوسمانپور، زریبار، ش 3 خرداد 1377

غه‌فاری داود، زریبار ش 53/22

كدكنی شفیعی، محمد ره‌زا، موسیقی شعر، موسسه‌ انتشارات اگاه‌، چاپ دوم، تهران 1369 ك. ه

لنگرودی شمس، تاریخ تحلیلی شعر نو، ج 1، نشر مركز، تهران 1370

مه‌حمودپور رئوف، دفتر شعر زه‌‌ڕنه‌‌و ئاسوَی

مه‌حمودپور ره‌وف، زرێبار، ش 53/ 21

محه‌مه‌دپور عادل، سوزی لیریكا له‌ ئه‌زموونی شێعری كوردیدا، تهران، نشر احسان، چاپ مهارت زمستان 1388 ه. ش

نامه‌كان جه‌‌لیل عه‌باسی و خانم كلسووم عوسمانپوور، به‌رواری 16/5/1390) بۆ نووسه‌ر

نامه‌ی شاعێر (قه‌قنه‌س) به‌رواری 1/5/1390 بۆ نووسه‌ر

پێوه‌ندی به‌ نووسه‌ر:

E: This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

ت: 00989188749929

 

 


[1] - ئةم نووسراوة وةرطيَرِدراوي وتاريَكي كوردي هؤرامية(بة توزيَ دةستكاريةوة) بة ناو «جمةو شيَعرةو ئارؤ هؤرامي جة سةرةتاوة تا بة ئيسة»، كة لة ناواخن كتيَبيَكدا بة ناو ونيشان«رةنطالَة» ديَتة ضاث و ظةشان.

1- لة برِيَ ناوضةكاني هؤراميدا به «كركة» دةلَيَن «طرنطة» كة لة ئاستي دةنطسايدا نزيكن بة يةك.

2- برِواننة كتيَبي «سؤزي ليريكا» و «رةنطالَة» لة نووسةري ئةم ديَرِانة.

1- عةلي ئيَسفةندياري ناز ناو بة نيمايوشيج(يوشي) لة 21 خةزةلَوةري (1276 ه.ش) لة طوندي «يوش»ي مازةندةران لة دايك بووة، و لة شةوي (13) ي بةفرانباري (1338 ه.ش) لة تةمةني (64)سالَيدا ذيان مالَاوايي كردوة. لة سالَ  (1300 ه.ش) دةفتةر شيَعري «قصةهاي رةنط ثريدة»ي و لة سالَي  (1301 ه.ش)، «ئةفسانة»ي نووسيوة. بة وتةيةك ئةو دةفتةرة شيَعري «ئةفسانة» بوو بة بةردي بناغةي شيَعري هاوضةرخي فارسي لة ئيَراندا. نيما لة سالَةكان دواييدا بة نووسيني هةنديَ دةفتةرة شيَعر و كؤمةلَة وتاري تيَئؤريكي وةك «خانوادة سرباز، شيَعر»(1305ك.ه،، «ناقوس، شيَعر»سالَ(1323 ك.ه)، و كؤمةلَة شيَعري«مانلي سريويلي» (1324 ك.ه) و «ماخ اولا» و كؤمةلَة بةرهةمي شيَعري، كتيَبي تيَئؤريكي «ارزش احساسات»، يادداشتها، نامةها، حرفهاي همساية و...» نازناوي «باوكي شيَعري هاوضةرخي ئيَران»ي ثيَبةخشرا. لةنطرودي/95 و ارين ثور يحيي، از نيما تا روزطار ما، انتشارات زوار، ضاث سوم، 1379 ك.ه، 598

2-  نازك صادق الملائيَكة ناز ناو بة «نازك الملائيَكة» خانمة شاعيَر، رةخنةوان و نووسةري نويَخواز و هاوضةرخي عةرةبة كة لة (23) اوت سالي (1923ز/13442 ك.م) لة بةغداد لة دايك بوة و لة (20 ذوئن) سالي (2007 ز) لة قاهيَرة كؤضي دوايي كردوة و لة طةلَ «بدر شاكر السياب» بابي و «عبدالوهاب البياتي» بة بناغةداريَذي شيَعري هاوضةرخي عةرةب دادةنريَت. ئةوةلَين دةفتةرة شيَعري ئةم شاعيَرة بة ناو «عاشقة الليل» لة سالَ (1947)نووسراوة و دوايين ديوان بة ناو «للصلاة و الثوره یغیر ألوانه البحر، 1978 ز» نووسراوة. ويَرِاي شيَعر لة بواري رةخنة و شيَعري هاوضةرخي عةرةب خاوةن ئةزموونة و بابةتطةليَكي تيَئؤريكي وةك «قضايا الشعر المعاصر، 1962ز» و «سايكولوجيةالشعر، 1979ز» و«الصومعة و الشرفة الحمرا» ضاث و بلَاوكراوةتةوة.  شفيعي كدكني، موسيقي شعر/508 و مالَثةرِي «ويكي ثيَديا» لة بارةي ئةم شاعيَرة.

3-  نازم حيكمةت شاعيَري نويَخواز، شانوونامةنووس و رؤماننووسي تورك سالَي(1902 ز) لة ناوضةي مةقدوونية كة ئةو كات بةشيَك بوو لة قةلَةمرِةوي عوسماني لة دايك بووة و لة (1963 ز) لة تةمةني 61 سالَيدا كؤضي دوايي كردوة. نازم بة وتني شيَعرة بيَسةرواكاني بة زواني نويَ و تةرِ و ثاراو، لة طةلَ دؤزينةوة زايةلَةي وشة فؤلكلؤرييةكاني تورك بة هاوكاري شيَوة نويَكاني دةربرِين طؤرِانيَكي بةرضاوي لة ئةدةبياتي توركدا بةديهيَنا. ويَراي شيَعر نازم دةستي بالَاي لة ضيرؤكنووسي، شانؤنامة، ثةخشان، فيلمنامة و نامةنووسيندا هةبوة. بةرهةمة شيَعرييةكان ئةمانةن: «835 ديَرِ، ذوكوندوسي-يا-ئو، ئةو شارةي كة دةنطي خؤي ونكردوة، ئةو نامانةي كة شةوانة طةيشتن، نامةطةليَ بؤ تارانتابابؤ، داستاني جةنطي ئازادي، شيَعرةكاني كاتذميَر 22: 21، تيَرِوانينةكاني مرؤيي، ضوارينةكان، لة ضوار زيندانةوة، شيَعرة نويَكان، يةكةمين شيَعرةكان، دوايين شيَعرةكان، لة لووتكةي بؤرسةدا دةخةويَت، تاراوطة كاريَكي دذوار» و...  ئايندة، نازم حيكمةت سيمبولي عةشق و ئازادي، ل (58)، (ذ 52)، 2004 ز

[7]- هةمان لةنطرودي/49

[8]- رستم ايوب، هورامان/622

[9]- بؤ يةكةم جار كؤكرنةوة و ضاثكردني ديواني صةيدي(ضاثخانة راثة‌رِين سليمانية، 1970م ) وتاري جؤراوجؤري ئةدةبي و رؤشنويري، ئةدةبي زارِؤكان وةك: خونضة طولَ 2008، روَشنايي 2009،ئاسوي طة‌ش 2009، طولَزاري ثة‌روةردة 2010، ضريكة 2010 و ...دواي شيَعري «ئيرو دلي» ئةم شيعرطةلةي داناوة: «رووطةي طةش 1974، طؤرانيية نةمرةكا ماضميَ 1978، طةشت 1989، ئاذاوة 1995،»، زةنطوو روَزطاري 2002، تومة تةقان 2004، و ضةند دةقيتر...

[10]- ئةم شيَعرة شاعيَر لة بةرواري 15/2/1389ك.ر لة كونطرةي بين‌المللي ئةدةبياتي كوردي زانكؤي كوردستاني لة سنة داويةتي بة نووسةر.

[11]- عوسمان محمد هوَرامي، زريَبار، ش 17/18 خورداد مانط 1380 ك . ر، بةشيَك لةو شيَعرة ليَرةدا هاتوة.

2- عةلي رةمايي/11 بة واتةي شاعيَر شيَعرة هؤرامييةكاني لة سالَ (1381ك.ه) لة دةفتةرة شيَعري«حةوتةوانة»دا ضاث كراون بةلَام مةوداي وتنةوةيان دةطةرِيَتةوة بؤ سالَةكان (1371 و 1372 ك .ه).

3-  ئةم شاعيَرة خاوةن دةفتةرة شيَعريَكي هؤرامية بة شيَوازي ئارؤيانة بةلَام هيَشتا دةرفةتي ضاث و بلَاوكردنةوةي بؤ نةرةخساوة.

4- لة راستيدا ئاطاداري شاعيَراني هؤرامي زواني هةريَم نةبووم، لة كاك ئيبرايمي حاجي زةلَمي، داوامكرد هاوكاريم بكات بةلَام داخةكةم نةهات بة هانامةوة. بةلَام دةزانم شاعيَراني هؤرامي رؤذهةلَات زووتر لة «ريَساطوريَزي ئيَروو دلَي» كاريطةرييان وةرطرت و زووتر كةوتنة هةولَ، كةضي ماوةيةكي كورتة شاعيَراني هؤرامي هةريَم دةستيان داوةتة نويَخوازي.

1- ئةم شاعيَرة نيوةي دوةمي سالَي (1390) ي دةفتةرة شيَعريَكي بةناوي «هةناسةي كالَ» لة (102) لاثةرِةدا بة دوو شيَوةي«هؤرامي و سؤراني» بة شيَوازي هاوضةرخ ضاث و بلَاوكردؤتةوة. (عةزيزي سابير، هةناسةي كالَ، ناشر كاني، 1390 ك.ر)

3- ئةم شاعيَرة ثيشةي مامؤستاية لة طوندي دزلَيَي نيشتةجيَية. لة حةوزةي شيَعريدا ضيَذيَ جوان، زوانيَ ثاراو و ئةنديَشةييَ ئةورِؤيانةي هةية. ئةطةرضي تازة دةستي ثيَكردوة بةلَام زؤر ئةكتيظ، جيدي و ماندوونةناس هاتؤتة طؤرِةثان. تا ئيَستا بة سيَ شيَوازي: هؤرامي، سؤراني و فارسي خؤي داوةتة بؤتةي ئةزموونيَت و لة برَيَ  بلَاظؤكة ئةدةبييةكاندا شيَعري بلَاوكراوةتةوة و يان لة طليَرطة ئةدةبييةكاندا خويَندراوةتةوة. يةكيَكة لة شاعيَراني نويَ بير(نسل نو انديش) كة بة سانايي و ئاوةلَايي لة طةلَ زواندا دانوستان دةكات، داهاتوويةكي رووناكي هةية بة مةرجيَك ماندوويةتي نةي شةمزيَنيَ.

 

1-  ئةم شيَعرة بؤ يةكةمجار لة بةرنامةي (شيَعر و ئةدةبي بةرنامةي هوَرامى راديؤ مةريوان) و دواتر لة ذمارة (.....؟!)ةو طؤظارو (اصحاب انقلاب)ي يا (ئاويَنة) ضاث و ثةخشكرايةوة... بة تةواوى ناوي و ذمارةو ئةو طؤظارمة لة وير نةماوة. يةكةم شيَعر:... لة كؤمةلَة شيعري (يةلداى شووم): جةليل عةباسى (قةقنةس):... نامةو تاريخي 1/5/1390 بؤ نووسةر.

[18]- عةباسي، هةلَةبجة،، شماره 3 و4، 1999 ص 105

3- دمايين شيَعرة، جة كؤمةلَةشيعرةو (ديوانو كؤض)ي، 3/3/2011 هةوليَر

4- عوسمانثوو طريَ/ 39

1- عوسمانثوور كلسووم، طريَ/ 39  لة دةفتةري شيَعري طريَ تاريخي ئةم شيَعرة دياري نةكراوة بةلَام بة وتةي شاعير لة نامةكةيدا طوتراوة ئةم شيَعرة لة ثاييزي سالَي (1369) ك .ر طوتراوة و نيَردراوة بؤ سروة بةلَام بة هؤي زوانةكةيةوة كة هؤرامي بوة لة ضاثيان نةداوة. (نامةي شاعيَر بؤ نووسةر 16/5/ 1390)

[22]- عوسمانثوور، زريبار، ش 3 خرداد 1377، ص 28

2- عوسمانثوور، طريَ/ 46

[24]- سوزي ليريكا لة ...، بةشيَك لة شيَعري كاروان، ثيَسة نالَةو شيَعريَ، محةمةدثوور/212

1-  مةحمودثور، زريبار، ش 53/ 21، بةشيَ لة شيَعري مةحشةرو عةشقي

[26]- مةحموودثوور ، زةرِنةو ئاسؤي/ 20

[27]- بابايي، سروة ش 210

[28]- ئةم رووكردانة لة نيَو برِيَك لة دةفتةري «زةرِنةو ئاسؤي و ورثرِاي طةض و تةختة»ي و شيَعرةكان جةليل قةقنةس، داوود غةفاري، ئةحسةن رةشيدي، بيَهرووز محةمةدثوور و مدريك كةريمي و... دةبينريَن.

3- ئةم توخمة كاك «فاتيَح رةحيمي» ثيَشنيازي كردوة لةوانةية لة هؤراميدا بة ماناي «ساية روَشن و بوومة ليَلَ» بيَ.

Last Updated on Friday, 06 April 2012 17:17